Pływanie niemowląt

EDUKACYJNE ASPEKTY NAUCZANIA PŁYWANIA
DZIECI W WIEKU NIEMOWLĘCYM


Nauczanie pływania dzieci w wieku niemowlęcym praktykowane jest od wielu lat, zwłaszcza w krajach wysoko rozwiniętych, takich jak: Anglia, Australia, Francja, Holandia, Japonia, Niemcy, Rosja czy USA.

W Polsce pomimo braku wystarczającej ilości odpowiednich pływalni oraz wciąż niezwykle małej liczby specjalistycznie przygotowanej kadry szkoleniowej oraz braku tradycji w nauczaniu pływania małych dzieci, od kilku lat podejmowane są działania mające na celu prowadzenie zajęć oswajających z wodą dzieci w wieku niemowlęcym.

Zajęcia takie prowadzone są w formie zorganizowanych zajęć szkoleniowych w większych ośrodkach takich jak: Gdańsk, Kraków, Lublin, Poznań, Opole, Warszawa oraz Wrocław.

Zajęcia tego typu mają na celu oswojenie dzieci z wodą poprzez wstępne ich zaadaptowanie do środowiska wodnego. Adaptacja ta ma na celu przede wszystkim przystosowanie receptorów wzrokowych, słuchowych i czuciowych do odmiennych warunków, w jakich odbywa się zdobywanie nowych umiejętności ruchowych.

Ćwiczenia w wodzie wywierają niezwykle korzystny wpływ na rozwój fizyczny dzieci w wieku niemowlęcym, Dla większości dzieci w tym wieku woda wpływa korzystnie zarówno na poziom rozwoju motoryki, jak i sensomotoryki, dostarcza im nowych doświadczeń i ćwiczy u nich percepcję umysłową.

Badania naukowe prowadzone w wielu krajach wykazały, że u dzieci w wieku niemowlęcym uczestniczących w regularnych zajęciach w wodzie dostrzega się mniej problemów w rozwijaniu koordynacji ruchowej, jednocześnie dzieci te są bardziej odporne na infekcje, wcześniej niż inne zaczynają raczkować i chodzić, a także lepiej się rozwijają pod względem psychicznym oraz funkcjonalnym oraz bardziej ogólnie mają uodporniony organizm. Niemowlaki uczestniczące w zajęciach z pływania są bardziej otwarte na otoczenie oraz szybciej nawiązują kontakt w grupie, łagodniej reagują na niepowodzenia, a także są bardziej aktywne i zarazem inteligentne niż ich rówieśnicy, którzy nie uczestniczą w tego typu zajęciach. Zwolennicy ćwiczeń ruchowych w wodzie dla dzieci w tym wieku uważają, że pływanie ma również zbawienny wpływ na dzieci, u których zaobserwowano opóźniony rozwój na skutek wszelkiego rodzaju upośledzeń.

Z tego względu ćwiczenia w wodzie oraz pływanie, uprawiane już od najmłodszych lat, powinny zajmować niezwykle ważne miejsce w wychowaniu fizycznym i rekreacji ruchowej.

Zauważalne w ostatnim czasie zainteresowanie ze strony rodziców tą formą aktywności fizycznej kierowanej do niemowlaków przyczyniło się do powstania wielu szkół zajmujących się propagowaniem i prowadzeniem zajęć w wodzie z dziećmi w wieku niemowlęcym /Kraków, Poznań, Opole, Warszawa/. W dostępnej literaturze fachowej niewiele jest jednak opracowań metodycznych dotyczących prowadzenia zajęć w wodzie z dziećmi w tym wieku.

Celem opracowania jest przedstawienie wybranych zagadnień z autorskiego programu dotyczącego prowadzenia zajęć w wodzie z dziećmi w wieku niemowlęcym. Adaptacja do środowiska wodnego ma również na celu usunięcie barier hamujących nawiązanie właściwego kontaktu dydaktycznego miedzy prowadzącym zajęcia a dzieckiem, jak też wzmocnienie odporności organizmu ćwiczącego na bodźce termiczne i mechaniczne.

Zajęcia z dziećmi w wieku niemowlęcym powinny dobywać się na pływalni krytej, która spełnia wymogi sanitarno-higieniczne oraz posiadająca strefę wody płytkiej o głębokości od 90 do 120 cm. Temperatura wody powinna wynosić od 32 do 34 stopni.

Z uwagi na fakt, że u dzieci w wieku niemowlęcym występuje silna potrzeba więzi uczuciowej z rodzicami, zajęcia w zakresie oswojenia z wodą odbywają się przy ich czynnym uczestnictwie w wodzie. Dzieci czują się bezpiecznie, chętnie bawią się z rodzicami i powtarzają ich czynności. Bardzo istotnym elementem odróżniającym prowadzenie zajęć z dziećmi w wieku niemowlęcym od zajęć z dziećmi starszymi jest konieczność wykonywania ćwiczeń przez dzieci, jak i rodziców. W celu uzyskania optymalnych wyników nauczania, opiekunowie /rodzice/ powinni być zobowiązani do bezwzględnego wykonywania poleceń wydawanych przez instruktora. W trakcie zajęć rodzice powinni permanentnie być informowani o sposobach trzymania dziecka podczas wykonywania ćwiczeń i asekuracji. Taka forma prowadzenia zajęć nie stresuje dzieci i stopniowo oswaja z myślą o samodzielnym wykonywaniu kolejnych zadań. Rodzice podczas zajęć w wodzie powinni za wszelką cenę okazywać dziecku zadowolenie, jakie sprawia im zabawa w basenie. Bardzo ważną sprawą jest cierpliwość i spokój rodziców oraz ciągłe okazywanie aprobaty i pochwały.

Rola instruktorów prowadzących zajęcia dydaktyczne powinna polegać na metodycznym kierowaniu zajęciami, odpowiednim doborze zabaw i ćwiczeń, korekcie błędów oraz stosowaniu różnorodnych metod nauczania /zabawowa, zabawowo-naśladowcza, ekspresji twórczej itp./.

Zajęcia w wodzie powinny być prowadzone głównie w formie zabawowej i zadaniowej, przy wykorzystaniu kolorowych przyborów oraz nastrojowej muzyki lub śpiewu.

Podstawową formą pracy dydaktyczno-wychowawczej w zakresie wstępnej adaptacji dzieci w wieku niemowlęcym do środowiska wodnego jest lekcja. Lekcja to zasadnicza forma organizacyjna pracy instruktora z dziećmi i ich rodzicami, podczas której prowadzący realizuje wytyczone cele i zadania wynikające z programu nauczania

Prawidłowo prowadzona lekcja nauczania pływania wymaga dobrej znajomości podmiotu naszych oddziaływań, to znaczy dzieci oddanych naszej pieczy, naszym wpływom, naszemu oddziaływaniu. Znajomość ta powinna dotyczyć tak strony somatycznej, jak i psychomotorycznej, łącznie ze znajomością zmian zachodzących w organizmie pod wpływem określonych ćwiczeń uwzględniających stopień rozwoju oraz możliwości ruchowe małych dzieci.

W lekcji pływania, bez względu na jej główne zadania, powinno się uwzględnić różnorodne ćwiczenia, gry lub zabawy, aby wszechstronnie oddziaływać na organizm ćwiczących. Należy również pamiętać o tym, aby ćwiczenia następujące po sobie charakteryzowały się naprzemiennością pracy, aby ćwiczenia dynamiczne przeplatały się ćwiczeniami statycznymi i oddechowymi, aby kierować się zasadą nie stosowania bezpośrednio po sobie ćwiczeń o dużym i bardzo dużym natężeniem fizycznym.


Najbardziej skutecznymi, celowymi i odpowiednimi środkami /ćwiczeniami/ wykorzystywanymi w adaptacji dzieci w wieku niemowlęcym do środowiska wodnego są:

  1. Ćwiczenia kołysania dziecka na powierzchni wody;
  2. Ćwiczenia przemieszczania dziecka w różnych kierunkach;
  3. Ćwiczenia poślizgów w różnych pozycjach;
  4. Ćwiczenia zanurzania dziecka pod powierzchnię wody oraz nurkowania;
  5. Ćwiczenia aktywizujące dziecko do wykonywania ruchów kończynami dolnymi;
  6. Ćwiczenia aktywizujące dziecko do wykonywania ruchów kończynami górnymi;
  7. Ćwiczenia naśladowcze /imitacyjne/;
  8. Ćwiczenia z zakresu samodzielnego poruszania się w środowisku wodnym;
  9. Ćwiczenia zapewniające aktywne przerwy odpoczynkowe.

Pomocą w przygotowaniu i prowadzeniu lekcji może być tok lekcyjny, który dla racjonalnego i efektywnego przebiegu zajęć wskazuje instruktorowi kolejność realizowania poszczególnych zadań.

W praktyce szkoleniowej stosuje się trzyczęściowe toki lekcyjne, składające się z części wstępnej, głównej i końcowej. W każdej z tych części występują odpowiednie zadania.


Czas trwania lekcji pływania z niemowlakami powinien wynosić od 30 do 45 minut w zależności od warunków, wieku i stanu zdrowia dzieci, stanu zahartowania ćwiczących, intensywności zajęć, sprawności fizycznej ćwiczących, predyspozycji psychicznych ćwiczących oraz stopnia zaawansowania.

  • Część I - wstępna powinna trwać około od 5 do 10 minut. Celem jej jest przygotowanie dzieci i ich rodziców do realizacji zadań dydaktycznych. Lekcję rozpoczyna się zbiórką, przywitaniem oraz sprawdzeniem stanu grupy, po czym przekazuje się rodzicom współuczestniczącym w zajęciach podstawowe wskazówki metodyczne dotyczące zadań lekcji. Część wstępną powinno się przeprowadzić w miarę szybko i sprawnie.
  • Część II - główna powinna trwać od 30 do 35 minut. Wieloletnie obserwacje i doświadczenie własne w prowadzeniu zajęć z niemowlakami sugerują by część główną podzielić na dwie części: na lądzie i w wodzie.
  • W części głównej A przeprowadza się ćwiczenia gimnastyczne na lądzie, które w swojej strukturze zewnętrznej i wewnętrznej mają przygotować organizm do pracy oraz nawiązują do zadań dydaktycznych przyswajanych przez dzieci w wodzie. Ćwiczenia na lądzie, w tej części toku lekcyjnego, powinny być stopniowo rozszerzane na każdych zajęciach i ukierunkowane na ćwiczenia barków, ramion, tułowia i nóg.
  • W części głównej B należy dążyć do realizacji założonego wcześniej celu lekcji. Zajęcia w wodzie prowadzący zajęcia rozpoczyna od przypomnienia i doskonalenia uprzednio poznanych umiejętności, dokonuje retuszu tych umiejętności starając się zaadaptować dzieci do środowiska wodnego, a następnie przechodzi do nauczania nowej umiejętności. Przebieg części głównej B powinien być stosunkowo intensywny, aby dzieci nie marzły w wodzie/ z zachowaniem czynnych przerw wypoczynkowych, w czasie, których prowadzący udziela objaśnień rodzicom współuczestniczącym w zajęciach. Korekta ćwiczeń nie powinna zaburzać rytmu lekcji. Wskazówki powinny być krótkie i rzeczowe. Nowe ćwiczenia powinny być przeplatane zabawami ze śpiewem. Pod koniec zajęć realizowanych w wodzie należy zastosować ćwiczenia mało intensywne z dużą ilością ćwiczeń oddechowych. Czas trwania zależy od intensywności zajęć, a także stopnia zmęczenia ćwiczących. Celem stosowania ćwiczeń uspokajających jest doprowadzenie układu krążenia i oddychania ćwiczących do pełnego odpoczynku.
  • Część III - końcowa trwa od 3 do 5 minut i składa się z zajęć organizacyjno-porządkowych, które obejmują wyjście rodzica z dzieckiem z wody, obmycie pod natryskiem, okrycie ręcznikiem i przejście do szatni.


Przedstawionego powyżej podziału toku lekcyjnego nie należy traktować jako sztywnego kanonu, a jedynie wskazówkę do samodzielnej pracy. Tok lekcyjny powinien być na tyle ogólny, aby nie krępował swobody doboru treści i organizacji lekcji, i na tyle konkretny, aby zabezpieczał potrzeby lekcji przed łamaniem podstawowych praw fizjologicznych i zasad dydaktycznych.


W trakcie prowadzonych zajęć należy od samego początku należy wdrażać kilka istotnych zaleceń, takich jak:

  1. Dzieci powinny ćwiczyć w przy pełnym zaangażowaniu jednego z rodziców lub opiekunów, w początkowym bez przyborów podtrzymujących;;
  2. Wszystkie zajęcia obfitować powinny w dużą ilość zabaw z wykorzystaniem śpiewu;
  3. W trakcie zajęć należy wykorzystywać dużą ilość kolorowych zabawek oraz różnorodnych przyborów dydaktycznych;
  4. Ćwiczenia powinny być wykonywane dynamicznie, często zmieniane celem zapobieżenia monotonii zajęć;
  5. W trakcie zajęć powinno się wprowadzać kilka przerw w celu umożliwienia swobodnej i spontanicznej zabawy dzieci z rodzicami;
  6. W przypadku dzieci lękliwych prowadzący zajęcia powinien wobec nich stosować zasadę indywidualizacji nauczania.

Podejmując działania związane z organizacją i prowadzeniem zajęć z dziećmi w wieku od 3 do 12 miesiąca życia należy w pierwszej kolejności określić cel i program szkolenia /20 lekcji/ oraz podstawowe wymagania dydaktyczne.

Program zajęć powinien przewidywać nabycie przez dzieci podstawowych umiejętności zachowania się i poruszania w wodzie przy bezpośrednim udziale jednego z rodziców, a także opanowanie podstawowych umiejętności pływackich. W trakcie realizacji programu należy prowadzić ewaluację procesu wstępnej adaptacji do środowiska wodnego, monitorując i rejestrację ćwiczenia w wodzie oraz reakcję dzieci na bodźce środowiska wodnego, a także oceniając tempo oraz stopień przyswajania podstawowych umiejętności dotyczących zachowania się i elementarnego poruszania się w wodzie przez dzieci w wieku niemowlęcym.


Nagromadzone przez autora doświadczenie w zakresie prowadzenia zajęć w wodzie z niemowlakami było podstawą opracowania autorskiego programu nauczania, którego konsekwentna realizacja umożliwia nabycie przez dzieci następujących umiejętności:

  1. Samodzielnego leżenia na grzbiecie;
  2. Leżenia na piersiach z pasywnym podtrzymywaniem;
  3. Samodzielnego zanurzania się pod powierzchnię wody /nurkowanie/;
  4. Samodzielnego wykonania wślizgu do wody połączonego z nurkowaniem;
  5. Nabycie umiejętności przemieszczania się w leżeniu na piersiach i grzbiecie przy pomocy prymitywnych ruchów nóg i ramion.

Sprawdzian daje możliwość kontroli wyników nauczania, wpływa mobilizująco i zachęcająco, zarówno dla rodziców jak i ich dzieci do dalszych ćwiczeń, szczególnie w przypadkach zaobserwowania widocznych postępów w nauce.

Należy w tym miejscu wyraźnie zaznaczyć, że jakiekolwiek nie sprostanie wymaganiom sprawdzianu pływackiego nie należy traktować jako "niepowodzenie dydaktyczne". Opanowanie przez najmłodszych umiejętności swobodnego zachowania w odmiennym środowisku, spokojnego reagowania na wszelkiego rodzaju bodźce pochodzące z tego środowiska oraz nabycie podstawowych umiejętności pływackich okazać się może dla tych dzieci wystarczającym osiągnięciem psychomotorycznym.

Niezwykle istotnym elementem jest sama aktywność fizyczna tych dzieci w środowisku wodnym, szczególnie wtedy, gdy realizowana jest przy współudziale rodziców, zwłaszcza w formie różnorodnych i spontanicznych zabaw.


W trakcie odbywania zajęć z niemowlakami bardzo istotną sprawą jest przestrzeganie podstawowych zasad z zakresu zachowania bezpieczeństwa, które można sformułować następująco:

  1. Bezwzględnie należy sprawować nadzór nad dzieckiem w trakcie przebywania w pobliżu wody;
  2. Przed rozpoczęciem zajęć należy upewnić się odnośnie aktualnego stanu zdrowia dzieci przystępujących do zajęć;
  3. Zajęcia w wodzie powinny być poprzedzone rozgrzewką na lądzie;
  4. W części adaptacyjnej do środowiska wodnego należy powtórzyć ćwiczenia z poprzedniej lekcji;
  5. W przypadku wystąpienia u dziecka podczas zajęć przejawów bólu lub zmęczenia należy odstąpić od dalszego uczestnictwa w zajęciach;
  6. W przypadku zaobserwowania objawów lęku podczas wykonywania nowych ćwiczeń, należy powrócić do ćwiczeń z poprzednich lekcji by odbudować u dziecka pewność i zaufanie;
  7. Czas zajęć w wodzie nie powinien przekraczać 30 - 35 minut;
  8. W przypadku stosowania ćwiczeń z nurkowaniem należy rozpocząć od jednego zanurzenia, zwiększając ilość zanurzeń z każdą lekcją /maksymalnie do dziesięciu/;
  9. Przed zajęciami należy permanentnie dokonywać pomiaru temperatury wody, która nie powinna być niższa niż 32 st. C;
  10. W trakcie realizacji programu należy prowadzić ewaluację procesu szkoleniowego, monitorując i oceniając tempo oraz stopień przyswajania podstawowych umiejętności dotyczących zachowania się i elementarnego poruszania się w wodzie przez dzieci uczestniczące w zajęciach.


Zaprezentowane powyżej wybrane aspekty organizacyjno-metodyczne dotyczące wykorzystania środowiska wodnego w aktywności fizycznej dzieci w wieku niemowlęcym stanowią jedną z propozycji umożliwiającej stymulowanie rozwoju psychomotorycznego małego dziecka oraz stanowią podwaliny do nauczania w przyszłości pływackich czynności ruchowych.